Trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, việc phát huy đầy đủ quyền làm chủ của Nhân dân thông qua cơ chế bầu cử có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Bài viết phân tích cơ sở lý luận về vai trò của cử tri trong bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp, đồng thời đánh giá thực tiễn bầu cử ở Việt Nam thời gian qua. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất hoàn thiện pháp luật và cơ chế bầu cử theo hướng công khai, minh bạch, tăng tính cạnh tranh; mở rộng điều kiện tham gia ứng cử; nâng cao chất lượng vận động bầu cử và thông tin đến cử tri; đồng thời thiết lập cơ chế giám sát, phản hồi phù hợp nhằm phát huy vai trò trung tâm của cử tri.
Hiến pháp năm 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) khẳng định tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân, Nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước bằng dân chủ trực tiếp, bằng dân chủ đại diện thông qua Quốc hội, Hội đồng nhân dân và thông qua các cơ quan khác của Nhà nước. Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân là phương thức để Nhân dân trao quyền lực nhà nước của mình cho Nhà nước. Do vậy, cử tri - với tư cách toàn thể Nhân dân chính là chủ thể quyết định sự hình thành bộ máy nhà nước ở trung ương và địa phương. Vai trò của cử tri trong bầu cử có ý nghĩa trực tiếp đối với tính chính danh và hiệu quả của bộ máy quyền lực. Thông qua việc bỏ phiếu, ý chí và nguyện vọng của Nhân dân được thể chế hóa thành thiết chế nhà nước, làm nền tảng cho quyền lực công. Nói cách khác, bầu cử là phương thức cao nhất để Nhân dân thực hiện quyền làm chủ, xây dựng Nhà nước pháp quyền của chính Nhân dân.
Theo Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2025), bên cạnh các ứng cử viên do tổ chức giới thiệu, công dân có thể tự ứng cử đại biểu Quốc hội, đại biểu Hội đồng nhân dân. Trong quy trình hiệp thương ba vòng do Mặt trận Tổ quốc Việt Nam chủ trì, cử tri ở nơi cư trú và nơi công tác của người ứng cử được tham gia ý kiến nhận xét đối với các ứng cử viên. Như vậy, cử tri có vai trò nhất định trong việc sàng lọc ban đầu những người ứng cử thông qua các hội nghị cử tri. Đây là kênh để cử tri bày tỏ ý kiến, nguyện vọng về những người sẽ ra tranh cử. Ngoài ra, trong quá trình bầu cử, cử tri còn thực hiện quyền kiến nghị, tố cáo hoặc khiếu nại nếu phát hiện vi phạm trong công tác bầu cử, qua đó góp phần bảo vệ tính minh bạch, công bằng của cuộc bầu cử.
Bằng lá phiếu, cử tri quyết định ai sẽ trở thành đại biểu Quốc hội hoặc đại biểu Hội đồng nhân dân, qua đó thiết lập nên các cơ quan quyền lực nhà nước từ trung ương tới địa phương. Đây là vai trò trực tiếp và quan trọng nhất của cử tri, quyết định thành phần và chất lượng của Quốc hội và Hội đồng nhân dân. Mỗi lá phiếu của cử tri "hợp pháp hóa" chính quyền, biến ý chí của Nhân dân thành quyền lực nhà nước. Với tầm quan trọng đó, ở Việt Nam, bầu cử chính là sự kiện có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong đời sống chính trị của đất nước, là nơi để cử tri phát huy quyền làm chủ của mình; và quyền bầu cử chính là quyền chính trị cơ bản của mỗi công dân để lựa chọn, bầu ra những người tiêu biểu, xứng đáng đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của Nhân dân tham gia vào Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp, góp phần tích cực vào việc xây dựng, củng cố và hoàn thiện Nhà nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân. Do đó, trách nhiệm đầu tiên của cử tri là sử dụng lá phiếu một cách đúng đắn, sáng suốt để chọn ra những đại biểu xứng đáng.
Bầu cử là phương thức để cử tri lựa chọn những người mà họ tin tưởng rằng, những người đó có thể sử dụng quyền lực nhà nước để phục vụ cho ý chí, nguyện vọng của Nhân dân[9]. Sau khi bầu ra đại biểu, cử tri "ủy thác" quyền lực nhà nước của mình cho những người đại diện. Đại biểu Quốc hội hay đại biểu Hội đồng nhân dân thực chất là người thay mặt Nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước trong phạm vi Quốc hội, Hội đồng nhân dân. Vai trò này đòi hỏi cử tri phải có sự tín nhiệm và kỳ vọng ở người đại biểu do mình bầu ra. Đồng thời, nó cũng đặt ra yêu cầu trách nhiệm giải trình của đại biểu trước cử tri, khi đại biểu nhận ủy quyền từ Nhân dân thì phải hành động vì lợi ích của Nhân dân và chịu sự giám sát của Nhân dân.
Vai trò của cử tri trong bầu cử là nhân tố then chốt quyết định tính dân chủ và hiệu quả của thiết chế đại diện ở Việt Nam. Cử tri vừa là người sáng tạo ra cơ quan quyền lực nhà nước thông qua lá phiếu, vừa là người chủ đích thực giám sát các cơ quan đó trong suốt quá trình vận hành. Nghiên cứu cho thấy, Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu trong việc bảo đảm quyền bầu cử của công dân và huy động sự tham gia rộng rãi của cử tri, thể hiện qua những kỳ bầu cử với tỷ lệ cử tri đi bầu rất cao. Chất lượng đại biểu dân cử không ngừng được nâng lên, đáp ứng ngày càng tốt hơn ý chí, nguyện vọng của Nhân dân. Tuy nhiên, bên cạnh đó vẫn tồn tại những hạn chế nhất định cần khắc phục để vai trò làm chủ của cử tri được phát huy trọn vẹn hơn.
Đứng trước cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và bầu cử đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026-2031, yêu cầu tiếp tục đổi mới, hoàn thiện chế độ bầu cử là cần thiết. Những kiến nghị được đề xuất trong bài viết hướng tới mục tiêu chung là đề cao vai trò trung tâm của cử tri trong mọi tiến trình bầu cử. Khi các giải pháp này được thực thi đồng bộ, chúng ta kỳ vọng rằng mỗi cử tri Việt Nam sẽ ý thức rõ hơn quyền và trách nhiệm chính trị của mình, tích cực và chủ động hơn trong tham gia các công việc của đất nước. Qua đó, lá phiếu của cử tri không chỉ dừng lại ở việc lựa chọn đại biểu, mà còn trở thành "sợi dây nối liền" giữa Nhân dân với bộ máy nhà nước, bảo đảm cho quyền lực nhà nước thực sự thuộc về Nhân dân và phục vụ vì lợi ích của Nhân dân.
Nguồn, ảnh: Minh Tuyết.