Vùng đất giàu truyền thống văn hóa – tâm linh
Làng Sen Chiểu, xã Phúc Lộc là vùng đất có bề dày lịch sử và truyền thống văn hóa lâu đời. Trải qua nhiều thế hệ, người dân nơi đây luôn gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống gắn với đời sống tâm linh của cộng đồng. Trong không gian làng quê yên bình, các công trình đền, miếu, chùa vẫn được bảo tồn, trở thành những địa chỉ sinh hoạt tín ngưỡng quen thuộc của người dân.
Những di tích này không chỉ mang ý nghĩa tôn giáo, tín ngưỡng mà còn lưu giữ nhiều dấu ấn lịch sử, thể hiện đạo lý "uống nước nhớ nguồn", sự tri ân đối với các bậc tiền nhân đã có công với quê hương.
Di tích lịch sử Đền – Miếu Sen Chiểu
Đền – Miếu Sen Chiểu là những di tích tâm linh tiêu biểu của làng. Công trình mang nét kiến trúc truyền thống, không gian trang nghiêm và cổ kính.
Miếu Sen Chiểu nằm ở bờ Nam tuyến đê sông Hồng, thuộc làng Sen Chiểu thôn Sen Phương 1 xã Phúc Lộc (xưa thuộc xã Sen Chiểu, huyện Phúc Lộc, phủ Quảng Oai, trấn Sơn Tây). Nhân dân địa phương thường gọi nôm là Miếu Sen và gọi theo tên chữ là Thần Mẫu linh từ. Đây là một trong những di tích lâu đời gắn liền với tín ngưỡng thờ Mẫu và thờ các vị anh hùng thời Hùng Vương trên địa bàn thành phố Hà Nội.
Theo thần tích và ngọc phả thời Lê Hồng Đức (1472), Miếu Sen Chiểu thờ Chiêu Ứng Hộ Quốc Đại Vương Hùng Chiêu và Thánh Mẫu Bạch Ngọc Công Chúa. Tương truyền, Bạch Ngọc phu nhân là người nết hạnh, tài sắc, được gả cho Hùng Hóa Bộ Chủ Hạo. Bà sinh ra Hùng Chiêu - người từ nhỏ thông minh xuất chúng, lớn lên được phong làm tướng trấn giữ Hùng Hóa, lập nhiều chiến công bảo vệ bờ cõi. Khi đất nước thái bình, ông thường trở về quê mẹ Sen Chiểu chăm lo đời sống cho dân. Một đêm giữa mây lành hương tỏa, ông hóa thân về trời; nhân dân nhớ công đức nên lập miếu thờ. Cũng tại Sen Chiểu, để tưởng nhớ Bạch Ngọc phu nhân - người dân lập đền thờ riêng, tạo nên cụm di tích Đền - Miếu Sen Chiểu ngày nay.
Về kiến trúc, Miếu Sen xưa xây trên thế đất đẹp: trước nhìn sông - sau tựa làng, xung quanh là đồng ruộng màu mỡ. Miếu gồm tiền tế và hậu cung, khung gỗ lim chạm trổ tinh xảo mang phong cách nghệ thuật thời Hậu Lê. Trải qua biến thiên thời gian, di tích nhiều lần được tu bổ, nhưng vẫn còn lưu giữ nhiều cổ vật có giá trị như chuông đồng, đỉnh đồng, bộ bát hương cổ và sắc phong các triều Lê - Nguyễn. Nổi bật là sắc phong năm Cảnh Hưng 44 (1783) phong tặng "Chiêu Ứng Hộ Quốc Đại Vương, Bạch Ngọc Phu Nhân Tôn Thần", khẳng định vai trò của di tích trong đời sống tâm linh và lịch sử địa phương.
Hằng năm, tại làng Sen Chiểu diễn ra lễ hội truyền thống vào ngày mồng 10 tháng 2 âm lịch. Lễ hội kéo dài ba ngày với các nghi thức: rước thần, tế lễ, rước kiệu quanh làng, cùng các trò chơi dân gian như kéo co, đấu vật, hát thờ thần, cờ người,… tạo nên không khí trang nghiêm mà vẫn đầy bản sắc quê hương. Người dân còn lưu truyền rằng: "Miếu Sen cầu mưa rất linh" - khi làng gặp hạn hán, chỉ cần tế lễ thì trời lại mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Mỗi độ xuân về, nhân dân và du khách thập phương lại tìm về Sen Chiểu dâng hương tưởng niệm, cầu bình an, gia đạo an khang. Miếu Sen Chiểu vì thế không chỉ là một di tích, mà còn là hồn cốt lịch sử gắn liền với văn hóa tâm linh bao đời của người dân vùng ven sông Hồng.
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hoá và tín ngưỡng, Miếu Sen Chiểu được Nhà nước công nhận là Di tích Lịch sử - Văn hoá cấp Quốc gia năm 1991. Ngày nay, cùng với sự quan tâm của chính quyền và sự chung sức của nhân dân, di tích tiếp tục được bảo tồn, tôn tạo, trở thành nơi giáo dục truyền thống, là "trường học không lời", là niềm tự hào của quê hương Phúc Lộc.
Không chỉ mang giá trị tín ngưỡng, Đền – Miếu Sen Chiểu còn là nơi lưu giữ những câu chuyện lịch sử, truyền thuyết dân gian gắn với quá trình hình thành và phát triển của làng.
Chùa Phúc Tâm – không gian thanh tịnh của đời sống tinh thần
Cùng với Đền – Miếu Sen Chiểu, Chùa Phúc Tâm là công trình tâm linh quan trọng của địa phương. Ngôi chùa mang vẻ đẹp thanh tịnh, hài hòa với cảnh quan làng quê, tạo nên một không gian yên bình cho người dân và du khách khi đến chiêm bái.
Chùa nằm ở đầu làng Sen Chiểu, cách trung tâm Thủ đô khoảng 40km về phía tây. Từ Hà Nội, đi theo đê sông Hồng về phía tây, qua các huyện Từ Liêm, Đan Phượng, tới huyện lỵ Phúc Thọ, đi tiếp khoảng 1km là tới đầu làng Sen Chiểu. Chùa nằm ở ngay đầu làng, cách chân đê khoảng 50m.
Theo cuốn ngọc phả "Chiêu ứng hộ quốc Đại vương, Chủ quan Phụ đạo Hưng Hoá triều Hùng", viết vào ngày lành mồng 6 tháng 3 năm Hồng Đức thứ 2 (1471) có nhắc đến việc nhân dân Sen Chiểu sửa sang chùa của làng dưới thời Hùng Vương. Dù niên đại này quá xa xưa, ít thuyết phục, song cũng cho thấy rằng chùa Phúc Tâm có niên đại xây dựng từ lâu đời và còn tồn tại đến ngày nay.
Chùa Phúc Tâm được xây theo hướng đông, sát hồ sen. Vẻ cổ kính của di tích được thể hiện rõ nét qua quy hoạch mặt bằng dạng chữ "công", bao gồm: Tiền đường, Thiêu hương và Thượng điện.
Nhà Tiền đường có quy mô lớn gồm 7 gian, xây kiểu tường hồi bít đốc tay ngai. Nhà cao, mái lợp ngói ta mỏng, mũi hơi hất lên. Các bộ vì kèo được làm giống nhau theo kiểu giá chiêng kẻ chuyền hạ bẩy. Mỗi vì gồm 4 hàng chân, mái phân thượng tứ, hạ ngũ. Nền nhà Tiền đường lát gạch màu đỏ thẫm. Sát tường hậu của hai gian giữa xây bệ gạch để đặt tượng thờ. Trên kiến trúc này, các con hoành, xà, kẻ được bào trơn, bào soi rất nhẹ nhàng. Tại đây có hai pho tượng Quan Âm Bồ tát và Đức Ông ngồi đối diện nhau qua gian giữa.
Thiêu hương có quy mô nhỏ, gồm 1 gian 2 chái, có một gian nối Tiền đường và Thượng điện. Nhà có kết cấu đơn giản dạng kèo cầu quá giang. Chính giữa lòng nhà xây bệ gạch lớn để bày đồ khí tự. Sát hai bên tường bao có treo hai di vật bằng đồng của thời Lê Trung hưng và Tây Sơn. Gian nối Tiền đường và Thượng điện có hai bộ vì chính kết cấu kiểu chồng rường, các con rường chồng khít lên nhau tạo thành bức cốn để trang trí. Hai bộ vì bên làm theo dạng giá chiêng kẻ chuyền. Nghệ thuật chạm nổi được thể hiện chủ yếu trên hai bộ vì chính và câu đầu với vân thực vật và vân mây. Trên ban thờ của toà Thiêu hương có 3 pho tượng Thích Ca sơ sinh bằng đồng khác nhau.
Chùa Phúc Tâm còn lưu giữ một số di vật, cổ vật có giá trị như: quả chuông đồng "Phúc Tâm tự chung" được đúc vào thời Nguyễn (Cảnh Thịnh bát niên tam nguyệt nhị thập ngũ nhật, tức ngày 25 - 3 - 1880), khánh đồng niên hiệu Cảnh Hưng thứ 9 (1748), 2 hạc gỗ thế kỷ XIX, 1 bức hoành phi, 2 đôi câu đối...
Chùa được Bộ Văn hoá và Thông tin xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật năm 1991.
Điểm nhấn văn hóa của làng Sen Chiểu
Ngày nay, cùng với sự phát triển của địa phương, các di tích tâm linh tại Sen Chiểu vẫn giữ được nét cổ kính, trang nghiêm và trở thành điểm nhấn trong đời sống văn hóa của cộng đồng. Đây không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng của người dân mà còn là nơi lưu giữ ký ức lịch sử, truyền thống tốt đẹp của làng quê.
Với những giá trị đặc sắc về lịch sử, văn hóa và tâm linh, làng Sen Chiểu, xã Phúc Lộc tiếp tục là nơi hội tụ nhiều di tích quý báu, góp phần làm phong phú bản sắc văn hóa địa phương và bồi đắp niềm tự hào về quê hương cho các thế hệ hôm nay và mai sau.
Nguồn, ảnh: Vân Anh.