Các hạng mục chính của đình gồm: cổng, kiến trúc thờ chính theo kiểu chữ "Đinh" với nhà Tiền tế, Hậu cung; bên phải là nhà khách, chung với Chùa Đông Huỳnh. Cổng đình nằm sát đường liên thôn, được xây dựng giản dị với hai trụ cổng, sân lát gạch Bát cổ kính. Gian giữa treo cửa võng chạm trổ tinh xảo hình "lưỡng long triều nguyệt", "tứ quý", cùng đôi câu đối: "Hộ quốc thông minh thánh – Anh linh chính trực thần" như khẳng định tấm lòng trung liệt, phù quốc an dân của Đức Thánh được thờ phụng nơi đây.
Theo lời kể của các bậc cao niên, đình xưa kia nằm ở phía trước, thuộc đất cổng chùa, có quy mô bề thế và đồ thờ tự phong phú. Trải qua bao biến động thời gian và chiến tranh, kiến trúc cũ không còn. Ngôi đình hiện nay là kết quả của đợt trùng tu vào năm Bảo Đại 15 (1940) - niên đại được ghi rõ trên dòng thượng lương. Mặc dù được tu sửa qua nhiều lần, nhưng Đình vẫn giữ được dáng vẻ mộc mạc, cổ kính và bảo lưu nhiều giá trị của một di tích văn hóa, tín ngưỡng truyền thống Việt Nam.
Các di vật chủ yếu bằng gỗ, đồng, gốm... có niên đại tập trung vào triều Nguyễn (thế kỷ XIX – XX), tiêu biểu như: sắc phong, bát hương gốm Phù Lãng, ỷ thờ, kiệu thờ, đài nước, giá văn, ngai thờ, bài vị Thành hoàng... Năm 2017, Đình Đông Huỳnh được xếp hạng Di tích lịch sử cấp Thành phố, là niềm tự hào của người dân Phúc Lộc hôm nay.
Một số hình ảnh đình Đông Huỳnh thôn Sen Phương 6 xã Phúc Lộc
Căn cứ vào tư liệu Hán Nôm lưu giữ tại di tích và hồi cố của các cụ cao niên, Đình Đông Huỳnh thờ Đức Chiêu Ứng Đại Vương, người có công lớn giúp dân, giúp nước, được Vua phong sắc và nhân dân các thôn Đông Huỳnh, Sen Chiểu, Phương Độ tôn làm Thành hoàng làng.
Theo thần phả, vùng này xưa thuộc Lam Chiểu, Đông Doanh, Phương Độ Nhị Trang (nay thuộc xã Phúc Lộc). Đức Thánh là con trai của Bạch Nương Công Chúa người con gái đức hạnh, tài sắc, được Chúa quan Hưng Hóa cưới làm vợ. Ngài sinh vào ngày 10 tháng Giêng năm Đinh Tỵ, đời Hùng Vương thứ 18. Lớn lên thông minh, văn võ toàn tài, Ngài giúp triều đình dẹp loạn trộm cướp, bình định thiên tai, cứu dân khỏi dịch bệnh, rồi hai lần đánh đuổi giặc Thục, mang lại thái bình cho muôn dân. Khi hóa thân tại phủ Lạng Giang (ngày 12 tháng 9 âm lịch), nhà vua thương tiếc, phong tặng Ngài là Chiêu Ứng Hộ Quốc An Dân Đại Vương, phong mẫu thân là Bạch Nương Thánh Mẫu Công Chúa và ban sắc cho nhân dân phụng thờ muôn đời.
Không chỉ là trung tâm tín ngưỡng, trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Đình Đông Huỳnh còn là nơi nuôi giấu cán bộ cách mạng như cụ Nguyễn Văn Trinh, cụ Bân, cụ Chiểu (xã Võng Xuyên cũ), góp phần vào công cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc. Ngày nay, đình là nơi sinh hoạt văn hóa, hội họp, giao lưu của nhân dân biểu trưng cho tinh thần đoàn kết và đạo lý "uống nước nhớ nguồn".
Hằng năm, từ ngày 11 đến 13 tháng 2 âm lịch, nhân dân Đông Huỳnh long trọng tổ chức Lễ hội Đình Đông Huỳnh để tưởng nhớ công đức của Đức Thánh, cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Các nghi lễ được thực hiện trang trọng: Lễ nhập tịch 11 tháng 2; Lễ chính ngày 12 tháng 2; Lễ tạ vào chiều 13 tháng 2. Trước ngày lễ sẽ tổ chức lễ mộc dục (tắm tượng Thánh) bằng nước mưa, khăn đỏ, vải lụa; Vật phẩm dâng cúng đều được lựa chọn kỹ càng: gạo nếp thơm ngon, xôi đồ bằng chõ, thủ lợn đen, mâm quả, trầu cau, vàng mã... Người được giao chuẩn bị phải là những bậc song toàn, có tâm đức, gia đình hạnh phúc. Ban tế gồm 15 thành viên, y phục truyền thống rực rỡ sắc màu. Trong mỗi khóa tế, tiếng chiêng trống ngân vang hòa quyện cùng dàn bát âm và điệu múa sinh tiền uyển chuyển, tạo nên không gian vừa linh thiêng, trang trọng lại vừa rộn ràng, sống động. Mọi nghi thức được thực hiện nghiêm cẩn; nếu ai sơ suất trong khi hành lễ, sau khi kết thúc lễ hội phải thành tâm làm lễ tạ Thánh để tỏ lòng kính ngưỡng và giữ trọn sự linh thiêng nơi cửa đình.
Đoàn rước kiệu Đức Thánh là trai Đinh khỏe mạnh, xuất phát từ đình, di chuyển từ hướng Đông về Tây (tại sân Đình), trong tiếng hò reo vang dội như chuẩn bị ra trận, kết hợp với những động tác quay kiệu đặc sắc, nghi lễ vừa linh thiêng, vừa mang sức sống sôi nổi, thu hút đông đảo nhân dân và du khách tham gia, hòa mình vào không khí lễ hội độc đáo. Xen giữa phần lễ là các trò chơi dân gian: đánh đu, kéo co, vật, cờ tướng, hát dân ca tái hiện sinh hoạt văn hóa làng Việt xưa.
Ngoài lễ chính, nhân dân còn dâng hương vào các ngày sóc, vọng, lễ sinh (mồng 8 tháng Giêng) và lễ hóa (19 tháng 2 âm lịch), cùng các dịp Đoan Ngọ, Trung thu, Cơm mới, Tết Nguyên Đán... Đình còn tổ chức Lễ mừng thọ các cụ tuổi cao niên và các cụ từ 60 tuổi trở lên ra nhập giới trình nhà Thánh, tuyên dương học sinh giỏi, khuyến học, khuyến tài tất cả đều thể hiện tinh thần nhân nghĩa, hiếu học của người dân Phúc Lộc.
Trải qua bao thăng trầm, Đình Đông Huỳnh vẫn giữ được hồn cốt văn hóa dân tộc vừa linh thiêng, vừa gần gũi. Không gian cổ kính, tiếng chuông hòa cùng làn khói hương khiến lòng người trở nên thanh thản, an yên. Ngày nay, Đình Đông Huỳnh không chỉ là nơi thờ tự mà còn là địa chỉ du lịch tâm linh hấp dẫn, mời gọi du khách thập phương về chiêm bái, tìm hiểu lịch sử, thưởng ngoạn kiến trúc cổ và cảm nhận sức sống văn hóa ngàn đời của người dân Phúc Lộc. Lễ hội Đình Đông Huỳnh – nơi hội tụ hồn thiêng sông núi, nơi cầu đạt ước nguyện, giữ gìn cốt cách văn hóa và tinh thần nhân nghĩa của người dân Phúc Lộc hôm nay.
Nguồn, ảnh: Vân Anh.