Đình Vân Cốc xưa có tên là đình Vân Thủy, thuộc xã Vân Cốc, tổng Vĩnh Phúc, huyện Phúc Thọ cũ (nay thuộc xã Phúc Lộc, thành phố Hà Nội). Năm Tự Đức thứ 33 (1880), đất Tổng Cốc lở bồi sang bờ nam sông Hồng nên người dân nơi đây đã lập làng thành tổng Vân Cốc. Trước kia, ngôi đình cổ này do ba xã (Vân Nam, Vân Phúc, Vân Hà) quản lý nhưng vị trí tọa lạc của ngôi đình lại nằm trên làng Vĩnh Thọ, xã Vân Phúc.
Đình Vân Cốc thờ 3 vị Thành Hoàng làng là bà: Phùng Thị Ả Tú, Phùng Thị Ả Huyền và bà Hoàng Thượng Cát - là 3 vị nữ tướng dưới chiếu của Hai Bà Trưng. Sự tích kể rằng, xưa kia ở làng Vân Thủy, tổng Nhật Chiêu, huyện Bạch Hạc, phủ Vĩnh Tường, trấn Sơn Tây có ông Phùng Liệt, vợ là Phạm Thị Tự sinh được hai người con gái tên là Phùng Thị Ả Tú và Phùng Thị Ả Huyền vào ngày mùng sáu tháng giêng và ngày mười lăm tháng tám âm lịch. Ngày ấy, tại làng láng giềng Nhật Chiểu, xã Liên Châu, huyện Vĩnh Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc có ông Hoàng Xuân Hy, vợ là Phạm Thị Chỉ sinh được người con gái tên là Hoàng Thượng Cát. Ba người con gái này vốn bản tính thông minh, khỏe mạnh, lại có tài thao lược, văn võ song toàn, đương thời không ai sánh kịp. Đứng trước hận thù mất nước do sự cai trị hà khắc của Thái thú Tô Định, ba bà đau đáu một lòng tìm kế giúp nước phù dân, những mong dành lại độc lập cho đất nước.
Mùa xuân năm 40, Hai Bà Trưng dựng cờ khởi nghĩa và lập đàn tràng mật đảo tại cửa sông Hát và truyền hịch đi khắp nơi kêu gọi người tài giỏi hưởng ứng cuộc khởi nghĩa. Ba bà đã chiêu mộ được nhiều người, luyện tập cung kiếm võ nghệ rồi vượt sông sang Hát Môn tụ cờ bái yết Hai Bà Trưng, nguyện một lòng vì nước. Sau khi xuất quân, với khí thế như chẻ tre, Hai Bà Trưng cùng nghĩa quân tiến đánh quân Tô Định, thu lại 65 thành và định đô tại Mê Linh.
Sau ba năm, nhà Hán sai Mã Viện đem 5 vạn quân sang Giao Chỉ đánh báo thù. Trong trận chiến không cân sức, Hai Bà Trưng phải lui quân về vùng Cẩm Khê. Nhưng vì thế giặc mạnh nên Hai Bà đã tuẫn tiết tại cửa sông Hát. Các tướng lĩnh đều chống trả quyết liệt nhưng không ngăn chặn được bước tiến của quân giặc. Ngày 6 tháng 3 âm lịch, ba bà cũng hy sinh. Để tưởng nhớ công lao và chí khí của ba bà, nhân dân nơi đây đã lập đền miếu phụng thờ.
Một số hình ảnh Đình Vân Cốc sau khi được tu sửa
Hoạt động tế lễ tại Đình Vân Cốc trong mùa lễ hội
Đình Vân Cốc hiện nay tọa lạc trong một không gian thoáng đãng, xung quanh trồng nhiều cây lưu niên tạo phong cảnh hài hòa. Theo hồi cố của nhân dân thì đình được xây dựng từ rất lâu đời nhưng do tiêu thổ kháng chiến nên không giữ được những dáng vẻ như thời khởi dựng. Đình nhìn theo hướng đông nam, bao gồm các hạng mục: Nghi môn, Đại bái và Hậu cung.
Nghi môn làm theo kiểu trụ biểu, hai trụ giữa vút cao, đỉnh trụ đắp tứ phượng chầu, ép thân thành hình trái dành, phía dưới là ô lồng đèn trang trí các đề tài tứ linh, tứ quý, thân trụ soi gờ, kẻ chỉ và trang trí các đôi câu đối bằng chữ Hán. Nối từ trụ biểu sang hai bên là hai cổng pháo làm theo kiểu chồng diềm hai tầng tám mái đao cong, trên nắp đắp nổi hình tượng lưỡng long chầu nguyệt. Hai trụ nhỏ hai bên soi gờ kẻ chỉ, đỉnh trụ là đôi nghê chầu.
Từ Nghi môn qua một khoảng sân khá rộng là tới Đại bái. Đây là hạng mục được làm theo kiểu 5 gian 2 dĩ. Các bộ vì ở đây được làm theo kiểu thượng giá chiêng chồng rường con nhị, hạ kẻ, bẩy và thượng chồng rường, hạ xà nách rường cụt. Tại các bộ vì này, các cấu kiện gỗ như hoành, xà, bẩy, đầu dư…được liên kết với nhau rất chặt chẽ, tạo thành bộ khung vững chãi đỡ lấy mái. Các cấu kiện này được trang trí hoa văn lá lật cách điệu.
Từ Đại bái, qua một khoảng sân là tới Hậu cung, được làm theo kiểu ba gian nhà ngang. Gian giữa rộng khoảng hơn 3 mét, hai gian bên khoảng hơn 1 mét. Cả bộ vì đỡ mái ở đây được làm tương tự như Đại bái, nhưng hệ thống đồ thờ tự được bài trí khá phong phú, thể hiện uy linh của Thành hoàng làng. Đình Vân Cốc đã được xếp hạng là di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh, thành phố năm 1999.
Trải qua thời gian, với lòng thành kính đối với đức Thành hoàng làng, nhân dân Vân Cốc luôn có ý thức tôn bồi và bảo lưu hệ thống di vật phong phú như ba bộ long ngai, bài vị, hai hương án gỗ, sập thờ, cửa võng, một cuốn thần tích và những di vật có giá trị khác. Đây là những di vật quý để hàng năm, cứ vào ngày 2 tháng 12 âm lịch, dân làng lại tưng bừng mở hội, cùng với những trò chơi dân gian diễn xướng lại những nghi thức khi xưa. Lễ hội Đình Vân Cốc thường diễn ra trong 3 ngày với các hoạt động giao lưu văn nghệ, thể dục thể thao, tổ chức các giải thi đấu kéo co, cờ tướng, cùng nhiều trò chơi dân gian.
Lễ hội truyền thống Đình Vân Cốc là Lễ hội vùng để nhân dân bày tỏ lòng thành kính, biết ơn đến các vị thành hoàng làng có công giúp dân đánh giặc, giữ nước. Qua đó, bày tỏ ước vọng của nhân dân cho một năm mới mưa thuận gió hoà, sức khỏe và bình an cho mọi gia đình. Đặc biệt, với lễ rước kiệu giễu hành của lần lượt ba xã thuộc Tổng Cốc xưa gồm: xã Vân Nam, xã Vân Phúc, xã Vân Hà thu hút nhân dân địa phương và đông đảo khách thập phương tới tham quan lễ hội.
Đình Vân Cốc không chỉ là nơi thể hiện tín ngưỡng của người dân Tổng Cốc, là một biểu tượng văn hóa, một niềm tự hào của người dân Phúc Lộc nói riêng và Hà Nội nói chung. Ngày nay Đình còn trở thành nơi sinh hoạt văn hóa của nhân dân, là nơi lưu giữ một phần hồn quê Vân Cốc, lưu giữ niềm tự hào trong truyền thống yêu nước của mỗi người dân nơi đây, là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa truyền thống và hiện đại.
Nguồn, ảnh: Vân Anh.