Nghệ nhân Nghiêm Văn Đạt: Hơn 40 năm giữ hồn áo dài Trạch Xá

Sinh ra trong gia đình nhiều đời phát triển nghề truyền thống, nghệ nhân Nghiêm Văn Đạt với đôi tay tài hoa, khéo léo đã thực hiện hàng nghìn bộ áo dài truyền thống. Ông cũng là người góp phần "đánh thức" làng nghề Trạch Xá phát triển mạnh mẽ.

Theo các cụ cao niên làng Trạch Xá, người có công đưa nghề về Trạch Xá là bà Nguyễn Thị Sen, thứ phi của vua Đinh Tiên Hoàng (khoảng thế kỷ thứ X). Bà Sen có tài cắt may áo dài. Khi vua Đinh Tiên Hoàng qua đời, bà xin được xuất cung, cùng các con trở về làng Trạch Xá trồng dâu, nuôi tằm, truyền dạy cho người dân nghề may áo dài. Biết ơn công lao ấy, sau khi bà mất, dân làng đã tôn là Thánh sư, Tổ nghề may áo dài Trạch Xá.

Nghệ nhân Nghiêm Văn Đạt cho biết, xưa kia không có máy may nên người thợ Trạch Xá khâu tay 100%. Cũng không có phương tiện giao thông, nên người làng thường đi bộ đến các làng quê khác để hành nghề. Hành trang đơn giản, chỉ với tay nải gồm cái kéo, cái thước, cái kim, sợi chỉ vài ba tấm vải đi đến từng nhà cắt theo yêu cầu. Có lẽ do đặc thù công việc phải đi làm xa, nên các cụ làng Trạch Xá có tục truyền bí quyết nghề cho con trai, mà không truyền cho con gái. Đó cũng là điều làm nên nét độc đáo ở ngôi làng này: Đàn ông khéo tay hơn cả phụ nữ. Làm bạn với cây kim sợi chỉ từ thuở "lên tám lên mười", đến nay gần 40 năm gắn bó với nghề, ông Đạt chia sẻ: "Để trở thành một nghệ nhân vừa có tâm vừa có tầm thì không có bí quyết nào ngoài việc mình phải tự tôi luyện bản thân, phải biết nghiên cứu, tìm tòi, sau đó truyền dạy lại cho thế hệ sau những điều tinh túy nhất".

Thoăn thoắt đôi tay khâu dọc tà áo dài, nghệ nhân Nghiêm Văn Đạt cho biết: Để có một chiếc áo dài đẹp, đòi hỏi nhiều yếu tố. Trước hết là khâu chọn vải tùy thuộc vào sở thích của mỗi người. Tiếp đến là công đoạn "nhìn người đo cách" quan sát kĩ dáng người và lấy số cho sao cho thật chuẩn để có thể làm ra chiếc áo dài tôn lên được vẻ đẹp của người mặc. Một công đoạn quan trọng khác là may áo, người Trạch Xá không "khâu tay ngang", mà "khâu tay dọc" đường khâu rất nhanh, đều nhau tăm tắp. Đường khâu tiêu chuẩn là: "Trong thì dán hồ, ngoài phô trứng rận". Nghĩa là, sản phẩm sau khi hoàn thiện, mép trong áo không lộ đường chỉ, mà phẳng lì như dán hồ, còn mặt ngoài vải, các mũi chỉ thẳng hàng, đều tăm tắp như xếp trứng rận.

Với mong muốn phát triển làng nghề, để áo dài Trạch Xá có chỗ đứng trên thị trường, năm 2011, nghệ nhân Nghiêm Văn Đạt cùng một số người yêu nghề đã cùng nhau thành lập Hợp tác xã May áo dài truyền thống Trạch Xá. ông Đạt cho biết "Những đơn hàng may áo dài được đưa về làng để gia công, hoàn thiện rồi chuyển tới các cửa hàng trên phố. Rồi tiếng thơm lan xa, nhiều người tìm về tận Trạch Xá để đặt may áo dài, nên những cửa hàng, cửa hiệu may áo dài xuất hiện ngày một nhiều trên đường làng. Làm may ở nhà rồi người làng Trạch Xá không phải tha hương, không phải tốn chi phí để thuê cửa hàng nên thuận lợi hơn". Từ năm 2012, sản phẩm của làng đã được xuất khẩu sang thị trường châu Âu và một số nước châu Á như Trung Quốc, Hàn Quốc,... Nghề có thu nhập tốt thì mới có nhiều hộ theo nghề, giữ nghề. Cả làng Trạch Xá có khoảng 500 hộ dân thì có khoảng 90% số hộ làm nghề. Gia đình ông Nghiêm Văn Đạt có 4 con trai hiện mỗi người con đều có 1 cửa hàng ở Hà Nội và Ninh Bình. Không chỉ miệt mài sáng tạo, nghệ nhân Nghiêm Văn Đạt còn là người tiên phong trong việc quảng bá áo dài Trạch Xá ra thế giới. Ông tích cực tham gia các hội chợ, triển lãm, giới thiệu sản phẩm tại nhiều sự kiện lớn. Năm 2023, tại Festival Thu Hà Nội, những tà áo dài do ông chế tác đã thu hút sự quan tâm lớn từ du khách trong và ngoài nước.

Với những đóng góp không ngừng nghỉ, năm 2021, nghệ nhân Nghiêm Văn Đạt được UBND thành phố Hà Nội công nhận là Nghệ nhân thành phố. Đặc biệt, tháng 2-2024, nghề may áo dài Trạch Xá vinh dự được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây không chỉ là niềm tự hào của riêng ông Đạt mà còn là động lực để các thế hệ thợ may Trạch Xá tiếp tục gìn giữ, phát huy giá trị truyền thống. "Tôi luôn mong muốn áo dài Trạch Xá không chỉ là niềm tự hào của quê hương mà còn trở thành biểu tượng văn hóa của Việt Nam trên trường quốc tế. Nghề may áo dài không chỉ là công việc, mà còn là sứ mệnh gìn giữ bản sắc dân tộc" - ông Đạt bày tỏ.

Với tình yêu nghề và sự tận tâm, nghệ nhân Nghiêm Văn Đạt đã và đang tiếp tục truyền lửa cho thế hệ trẻ, góp phần bảo tồn và phát triển áo dài Trạch Xá - một di sản quý giá của dân tộc Việt Nam./.